Vincent van Gogh — życiorys, ucho, choroba i cytaty

Vincent van Gogh żył 37 lat, malował przez dziesięć z nich i sprzedał za życia niewiele obrazów — a dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych malarzy świata. Poniżej: życiorys, prawda o odciętym uchu, choroba, okoliczności śmierci, cytaty z listów do brata i ciekawostki, które faktycznie są prawdziwe.

Vincent van Gogh — życiorys w skrócie

Z czego zasłynął Van Gogh? Z trzech rzeczy naraz: intensywnego, nierealistycznego koloru, grubego, widocznego pociągnięcia pędzla (impasto) i tego, że emocja w jego obrazach jest ważniejsza od wierności naturze. To ostatnie uczyniło go prekursorem ekspresjonizmu.

Dlaczego Van Gogh obciął sobie ucho

23 grudnia 1888 roku, po gwałtownej kłótni z Paulem Gauguinem, Van Gogh odciął sobie fragment lewego ucha brzytwą, zawinął go i zaniósł do domu publicznego w Arles. To fakt potwierdzony dokumentacją policyjną i szpitalną.

Powody nie są jednoznaczne. Najczęściej wskazuje się na:

• Rozpad wspólnego projektu — Van Gogh sprowadził Gauguina do Arles, marząc o kolonii artystów. Gauguin zapowiedział wyjazd.
• Wiadomość o zaręczynach brata Theo, który był jego jedynym finansowym i emocjonalnym oparciem — list dotarł kilka dni wcześniej.
• Stan zdrowia — epizod psychotyczny na podłożu choroby, wyczerpania i alkoholu (absyntu).

Istnieje też hipoteza dwóch niemieckich historyków, według której ucho odciął Gauguin szpadą, a obaj zawarli umowę milczenia. Nie ma na to dowodów wykraczających poza poszlaki i większość badaczy ją odrzuca. Warto też sprostować popularny błąd: odciął fragment ucha, nie całe ucho, i było to ucho lewe — na autoportrecie z zabandażowanym uchem wygląda na prawe, bo malował się w lustrze.

Na co był chory Vincent van Gogh

Diagnozy stawiane pośmiertnie należy traktować ostrożnie, ale najczęściej wymienia się:

• Padaczkę skroniową — taką diagnozę postawił dr Félix Rey w Arles.
• Chorobę afektywną dwubiegunową — tłumaczy naprzemienne okresy skrajnej produktywności i załamania.
• Zatrucie — absyntem oraz terpentyną i farbami, które bywał podejrzewany o połykanie.
• Porfirię — hipoteza wysunięta w latach 90., dziś mniej popularna.

Czy Van Gogh był schizofrenikiem? Współcześni badacze raczej odrzucają tę diagnozę — jego stany miały charakter epizodyczny, z zachowaną świadomością choroby i pełną sprawnością intelektualną między nawrotami, co nie pasuje do obrazu schizofrenii.

Jak zmarł Van Gogh

27 lipca 1890 roku Van Gogh wrócił do gospody w Auvers-sur-Oise z raną postrzałową brzucha. Zmarł dwie doby później, 29 lipca, w obecności brata Theo. Oficjalna wersja mówi o samobójstwie — sam tak powiedział lekarzowi.

Od 2011 roku funkcjonuje alternatywna hipoteza biografów Naifeha i Smitha: że postrzelili go przypadkiem miejscowi chłopcy, a Van Gogh wziął winę na siebie. Argumenty: brak broni na miejscu, nietypowy kąt rany i to, że nie zostawił listu. Sprawa pozostaje nierozstrzygnięta.

Gdzie zmarł Van Gogh: w Auberge Ravoux w Auvers-sur-Oise pod Paryżem. Pochowany jest na tamtejszym cmentarzu, obok brata Theo, który zmarł pół roku później.

Vincent i Theo — listy do brata

Zachowało się ponad 900 listów Van Gogha, z czego około 650 do Theo. To jedno z najważniejszych źródeł do historii sztuki XIX wieku — Vincent opisywał w nich technikę, kolor, plany kompozycyjne i własne stany psychiczne z rzadką precyzją.

Theo van Gogh był marszandem i przez całe dorosłe życie utrzymywał brata finansowo. Rodzeństwo było liczniejsze — Vincent miał jeszcze dwóch braci i trzy siostry, a jego bratanica i szwagierka Johanna van Gogh-Bonger doprowadziła po jego śmierci do wydania listów i wypromowania obrazów. Bez niej prawdopodobnie nie byłoby dziś muzeum w Amsterdamie.

Cytaty Van Gogha

• „Marzę o malowaniu, a potem maluję swoje marzenie.”
• „Wielkie rzeczy nie dzieją się przez impuls, lecz przez serię drobnych rzeczy złączonych ze sobą.”
• „Jeśli słyszysz w sobie głos mówiący: nie potrafisz malować — maluj za wszelką cenę, a głos umilknie.”
• „Norma jest jak utwardzona droga: wygodnie się nią idzie, ale kwiaty na niej nie rosną.”

Wszystkie pochodzą z listów do Theo i to jest ich największa wartość — nie były pisane na użytek publiczny.

Ciekawostki o Van Goghu

1. Zaczął malować w wieku 27 lat i był samoukiem — nie ukończył żadnej akademii.
2. W ciągu dekady stworzył około 2100 dzieł, w tym ok. 860 obrazów olejnych.
3. Nosił nazwisko po starszym bracie, który urodził się martwy dokładnie rok przed nim.
4. Podpisywał obrazy samym imieniem — „Vincent” — bo uważał, że obcokrajowcy i tak przekręcą nazwisko.
5. W ostatnich 70 dniach życia w Auvers namalował około 75 obrazów — mniej więcej jeden dziennie.
6. Za życia sprzedał bardzo niewiele obrazów; potwierdzona jest sprzedaż „Czerwonej winnicy”.
7. Muzeum Van Gogha w Amsterdamie ma największą kolekcję jego prac na świecie — ponad 200 obrazów.

Styl Van Gogha — co konkretnie robił inaczej

Van Gogh nie należał formalnie do żadnej grupy. Jego styl da się rozłożyć na cztery decyzje techniczne, z których każda była wtedy nieoczywista:

• Impasto — farba nakładana tak grubo, że rzuca własny cień. Obraz zyskuje fakturę wyczuwalną dotykiem, a światło odbija się od niego fizycznie, nie tylko iluzyjnie.
• Kierunkowe pociągnięcie — pędzel podąża za formą albo wbrew niej. Wirujące niebo w „Gwiaździstej nocy” jest zbudowane z samych kierunków, nie z rysunku.
• Kolor komplementarny — żółć obok fioletu, pomarańcz obok błękitu. Van Gogh znał teorię barw dopełniających z lektury i stosował ją świadomie, żeby podnieść intensywność.
• Kontur — ciemna, wyraźna linia zamykająca kształt, zapożyczona z japońskiego drzeworytu, który kolekcjonował.

Te cztery rzeczy razem sprawiły, że jego obrazy działają z dwóch metrów mocniej niż z dwudziestu centymetrów — odwrotnie niż malarstwo akademickie, które nagradza oglądanie z bliska.

Van Gogh a japonizm

W Paryżu Van Gogh zebrał kilkaset japońskich drzeworytów i przemalował trzy z nich w oleju. Z ukiyo-e wziął płaską plamę barwną, mocny kontur, brak cieniowania i nietypowe kadrowanie — obiekt ucięty krawędzią obrazu. Kiedy przeniósł się do Arles, pisał do Theo, że Prowansja jest „japońska” — miał na myśli światło i czystość koloru.

Dlaczego sława przyszła po śmierci

Van Gogh zmarł nieznany, a dwadzieścia lat później był już klasykiem. Złożyły się na to trzy rzeczy:

1. Johanna van Gogh-Bonger, wdowa po Theo, przez trzydzieści lat konsekwentnie wypożyczała obrazy na wystawy i przygotowała wydanie listów. To ona zbudowała narrację.
2. Listy — ponad 900 zachowanych, opisujących proces twórczy i cierpienie. Dały publiczności dostęp do człowieka, nie tylko do obrazów.
3. Ekspresjonizm — pokolenie malarzy z początku XX wieku uznało go za prekursora i wpisało do własnej genealogii.

To rzadki przypadek, w którym biografia realnie zbudowała odbiór dzieła — i zarazem powód, dla którego mit „szalonego geniusza” tak trudno odkleić od tych obrazów.

Van Gogh dla dzieci — fakty, które robią wrażenie

• Malował tak szybko, że w ostatnich dziesięciu tygodniach życia powstało około 75 obrazów — mniej więcej jeden dziennie.
• Nie umiał rysować, kiedy zaczynał. Przez pierwsze dwa lata robił niemal wyłącznie ćwiczenia z podręcznika.
• Miał tylko jeden komplet ubrań i wydawał prawie wszystko na farby.
• Jego ulubionym kolorem była żółć chromowa — najdroższa farba w jego palecie.
• Podpisywał obrazy samym imieniem, bo „Van Gogh” łamało języki Francuzom.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Van Gogh obciął sobie ucho?

Po kłótni z Gauguinem w grudniu 1888 roku, w trakcie epizodu choroby psychicznej. Odciął fragment lewego ucha, nie całe ucho.

Ile lat żył Van Gogh?

37 lat — od 30 marca 1853 do 29 lipca 1890.

Na co chorował Van Gogh?

Najczęściej wskazuje się padaczkę skroniową i chorobę afektywną dwubiegunową, wzmocnione wyczerpaniem i nadużywaniem absyntu.

Ile obrazów namalował Van Gogh?

Około 860 obrazów olejnych i ponad 1300 prac na papierze — łącznie około 2100 dzieł w ciągu dziesięciu lat.

Kim był Theo van Gogh?

Młodszym bratem Vincenta, marszandem, który utrzymywał go finansowo i był adresatem ponad 650 listów.

Czytaj dalej

• Obrazy Van Gogha — Słoneczniki, Gwiaździsta noc, Irysy
• Najsłynniejsi malarze i ich dzieła
• Epoki w historii sztuki — od prehistorii po impresjonizm
• Sztuka nowoczesna i współczesna

Od oglądania do malowania

Van Gogh zaczął malować jako 27-latek bez wykształcenia plastycznego. Zaczęcie później nie jest przeszkodą. Na warsztatach malowania przy winie prowadzący tłumaczy krok po kroku, jak zbudować obraz — od szkicu po ostatnie światło. Wychodzisz z własnym płótnem.

199 zł od osoby, materiały i wino w cenie. Osiem miast w Polsce.

Zobacz terminy warsztatów · Warsztaty dla grupy · Galeria prac