Barok w sztuce — cechy stylu, twórcy, architektura i barok w Polsce

Barok to styl w sztuce europejskiej, który trwał od około 1600 do połowy XVIII wieku i opierał się na trzech rzeczach: dramatycznym świetle, ruchu i emocji. Zastąpił spokojną harmonię renesansu obrazem, który ma widza poruszyć, a nie tylko zachwycić proporcją. Poniżej znajdziesz cechy stylu barokowego, najważniejszych twórców, przykłady architektury i malarstwa oraz osobną sekcję o tym, jak wyglądał barok w Polsce.

Cechy stylu barokowego — najkrótsza odpowiedź

Cechy sztuki baroku da się sprowadzić do siedmiu punktów, które powtarzają się w malarstwie, rzeźbie i architekturze:

Jeśli szukasz odpowiedzi na pytanie, jakie są charakterystyczne cechy stylu barokowego w jednym zdaniu: barok to sztuka, która działa na emocje przez kontrast światła, ruch i skalę.

Historia i rozwój sztuki baroku

Barok narodził się w Rzymie na przełomie XVI i XVII wieku, w bezpośredniej odpowiedzi na reformację. Sobór trydencki zalecił sztukę, która ma być zrozumiała i poruszająca — barok był realizacją tego zalecenia. Stąd jego religijna dominanta i stąd rozmach.

• Wczesny barok (ok. 1590–1625) — Caravaggio, początki światłocienia, zerwanie z manieryzmem.
• Barok dojrzały (1625–1675) — Bernini, Rubens, Velázquez, Rembrandt. Szczyt formy.
• Barok późny i rokoko (1675–1750) — lżejsza, dekoracyjna odmiana; we Francji przechodzi w rokoko.

Co po baroku? Klasycyzm — powrót do prostoty, symetrii i wzorów antycznych, będący świadomą reakcją na barokowy nadmiar.

Trzy nurty baroku

Podział, o który najczęściej pytają uczniowie i studenci:

1. Nurt dworski — sztuka na zamówienie władcy, tematyka mitologiczna i portretowa, przepych. Wersal, Rubens.
2. Nurt religijny (kontrreformacyjny) — sztuka sakralna, męczeństwo, ekstaza, wizja. Caravaggio, Bernini.
3. Nurt ziemiański, w Polsce zwany sarmackim — portret trumienny, epitafium, sztuka szlachecka o silnej tożsamości lokalnej.

Najważniejsi twórcy baroku

Przedstawiciele sztuki barokowej różnią się między sobą bardziej, niż sugeruje wspólna nazwa: Rembrandt i Bernini pracowali w tej samej epoce, ale zupełnie inaczej rozumieli, czym ma być obraz.

Architektura baroku — cechy

Styl barokowy w architekturze rozpoznasz po kilku sygnałach:

• Fasada falująca — wklęsło-wypukła, zamiast płaskiej ściany.
• Kolumny i pilastry w wielkim porządku, często zdwojone.
• Kopuła jako centrum kompozycji, z latarnią wpuszczającą światło.
• Bogaty detal — wolutowe spływy, gzymsy, rzeźbiarska dekoracja.
• Oś widokowa — budynek zaplanowany razem z placem i ogrodem.
• Wnętrze jako całość — architektura, rzeźba i malarstwo działają razem.

Najczystsze przykłady sztuki barokowej w architekturze to bazylika św. Piotra z kolumnadą Berniniego, kościół Il Gesù w Rzymie oraz pałac w Wersalu.

Sztuka baroku w malarstwie

Barok i jego wpływ na malarstwo sprowadza się do jednej zmiany: obraz przestał być oknem na uporządkowany świat, a stał się sceną. Kompozycja przesunęła się z osi pionowej na przekątną, tło pociemniało, a postać wyszła ku widzowi.

Najsłynniejsze obrazy baroku, od których warto zacząć: „Straż nocna” Rembrandta, „Las Meninas” Velázqueza, „Powołanie św. Mateusza” Caravaggia, „Dziewczyna z perłą” Vermeera i „Zdjęcie z krzyża” Rubensa.

Sztuka baroku w rzeźbie

Rzeźba barokowa różni się od renesansowej tym, że nie da się jej obejść obojętnie — jest obliczona na jeden konkretny punkt widzenia i na moment. Bernini rzeźbi Dawida w chwili zamachu, nie przed nim i nie po. Marmur udaje tkaninę, skórę i chmurę.

Motywy i tematy w sztuce baroku

Motywy powtarzające się przez całą epokę:

• Vanitas — motyw przemijania: czaszka, zgaszona świeca, klepsydra, gnijący owoc. Na pytanie, jak nazywa się motyw w sztuce baroku mówiący o marności życia, odpowiedź brzmi właśnie: vanitas.
• Memento mori — bliski vanitas, przypomnienie o śmierci.
• Ekstaza i wizja — moment mistycznego uniesienia.
• Męczeństwo — scena cierpienia jako dowód wiary.
• Alegoria — postać uosabiająca pojęcie: Sprawiedliwość, Czas, Fortuna.

Sztuka baroku w Polsce

Barok w Polsce trwał wyjątkowo długo — od lat 20. XVII wieku aż po połowę XVIII wieku — i ma dwie twarze. Pierwsza to barok dworski i kościelny, sprowadzany przez Wazów i magnatów, z architektami z Włoch i Niderlandów. Druga to sarmatyzm: rodzima, szlachecka odmiana ze specyficznym portretem trumiennym, którego nie znajdziesz nigdzie indziej w Europie.

Sztuka baroku w Polsce — miejsca, które warto zobaczyć:

• Kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie — pierwszy w pełni barokowy kościół w kraju.
• Pałac w Wilanowie — barok rezydencjonalny Jana III Sobieskiego.
• Sanktuarium w Świętej Lipce — barokowe wnętrze z ruchomymi organami.
• Kościół św. Anny w Krakowie — projekt Tylmana z Gameren.
• Klasztor w Lądzie i katedra we Fromborku — malarstwo iluzjonistyczne.

Barokowe techniki i materiały

Malarze baroku pracowali głównie farbą olejną na płótnie, budując obraz warstwami: ciemny podkład (imprimitura), potem partie cieni, na końcu światła kładzione grubiej. To dlatego barokowe światło wygląda, jakby wychodziło z płótna — bo fizycznie jest wyżej niż reszta warstwy malarskiej.

W architekturze i rzeźbie dominowały marmur, stiuk, brąz i pozłacane drewno. Stiuk pozwalał uzyskać rzeźbiarski efekt taniej i szybciej niż kamień, co przyspieszyło rozprzestrzenienie się stylu.

Wpływ sztuki baroku na kulturę europejską

Dziedzictwo baroku widać do dziś w trzech miejscach: w architekturze reprezentacyjnej (banki, teatry, gmachy publiczne XIX wieku wracały do barokowego rozmachu), w scenografii filmowej — barokowe światło jest bezpośrednim przodkiem oświetlenia w kinie noir — i w samym sposobie myślenia o obrazie jako o czymś, co ma poruszyć, a nie tylko przedstawić.

Barok a inne style — szybkie porównanie

Filozofia baroku — skąd wziął się ten nadmiar

Barok wyrósł z konkretnego napięcia. Z jednej strony rewolucja naukowa Kopernika, Galileusza i Keplera odebrała człowiekowi centralne miejsce we wszechświecie. Z drugiej — reformacja rozbiła jedność chrześcijańskiej Europy. Filozofia baroku to filozofia niepewności: świat jest większy i mniej stabilny, niż sądzono, a człowiek zawieszony między nieskończonością a nicością.

Stąd dwa charakterystyczne rysy epoki. Pierwszy to kontrast jako zasada — nie tylko światła i cienia, ale też ducha i ciała, wieczności i chwili, przepychu i vanitas. Drugi to przekonanie o iluzoryczności świata: skoro rzeczywistość myli zmysły, sztuka może i powinna tworzyć własne złudzenia. Malowany sufit udający otwarte niebo nie jest ozdobą — jest wypowiedzią filozoficzną.

Kultura i sztuka baroku poza malarstwem

Barok nie był wyłącznie stylem plastycznym. Ta sama estetyka rządziła muzyką i literaturą:

• Muzyka — narodziny opery, basso continuo, koncert solowy. Vivaldi, Bach, Händel. Ta sama zasada kontrastu: solista przeciw orkiestrze, głośno przeciw cicho.
• Literatura — poezja metafizyczna, kunsztowna metafora zwana konceptem, wyszukana forma. W Polsce: Jan Andrzej Morsztyn, Wacław Potocki, Jan Chryzostom Pasek.
• Teatr — maszyneria sceniczna, efekty specjalne, spektakl jako iluzja. Calderón, Corneille.
• Ogród — geometryczny ogród francuski jako architektura z roślin, podporządkowana osi widokowej.

Przykłady sztuki barokowej — od czego zacząć

Jeśli chcesz zobaczyć barok na własne oczy, a nie tylko na reprodukcji, to jest lista minimum:

Jak przygotować prezentację o sztuce baroku

Najczęstszy błąd w szkolnej prezentacji o baroku to lista dat i nazwisk bez jednej myśli przewodniej. Struktura, która działa lepiej:

1. Jedno zdanie tezy — czym barok różni się od renesansu (odpowiedź: emocją zamiast harmonii).
2. Trzy cechy zamiast siedmiu — światłocień, ruch, przepych. Każda z jednym obrazem jako dowodem.
3. Jeden przykład architektury i jeden rzeźby, żeby pokazać, że to styl całościowy.
4. Blok o Polsce — sarmatyzm i portret trumienny to najmocniejszy lokalny wątek.
5. Zakończenie — co po baroku i dlaczego klasycyzm był reakcją.

Cztery cechy baroku, które najłatwiej obronić na przykładach: kontrast światła, kompozycja po przekątnej, teatralność gestu i bogactwo detalu.

Rzeźba, malarstwo i architektura — co je łączy

Najważniejsza rzecz w rozumieniu baroku: w tej epoce te trzy dziedziny nie były osobne. Barokowe wnętrze kościelne projektowano jako jedną maszynę do robienia wrażenia — architektura wyznaczała kadr, rzeźba wchodziła w przestrzeń widza, malarstwo otwierało sklepienie. Wpływ sztuki baroku na kulturę europejską polega w dużej mierze właśnie na tym pomyśle: że sztuki mogą działać razem, a nie obok siebie.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są charakterystyczne cechy stylu barokowego?

Ostry światłocień, ruch i dynamika kompozycji, emocjonalność, przepych detalu, iluzja przestrzeni oraz rozbudowana symbolika. W architekturze dodatkowo falująca fasada i kopuła.

Kiedy trwał barok?

W Europie od około 1600 do połowy XVIII wieku. W Polsce dłużej — do lat 60. XVIII wieku.

Jakie są 3 nurty baroku?

Dworski, religijny (kontrreformacyjny) i ziemiański — w Polsce nazywany sarmackim.

Co było po baroku?

Klasycyzm, poprzedzony we Francji fazą rokoka. Klasycyzm był świadomym powrotem do prostoty i wzorów antycznych.

Jak nazywa się motyw przemijania w sztuce baroku?

Vanitas. Rozpoznasz go po czaszce, klepsydrze, zgaszonej świecy i więdnących kwiatach w martwej naturze.

Kto jest najważniejszym twórcą baroku?

W malarstwie najczęściej wskazuje się Caravaggia — to on wprowadził światłocień, który zdefiniował całą epokę. W rzeźbie i architekturze: Berniniego.

Czytaj dalej

• Epoki w historii sztuki — od prehistorii po impresjonizm
• Najsłynniejsi malarze i ich dzieła
• Czym jest sztuka — definicje i funkcje

Barok, który można namalować samemu

Najlepszym sposobem na zrozumienie światłocienia jest spróbowanie go samodzielnie. Na warsztatach malowania przy winie prowadzący tłumaczy krok po kroku, jak budować kontrast światła i cienia — a Ty wychodzisz z własnym obrazem na płótnie.

199 zł od osoby, materiały i wino w cenie. Osiem miast w Polsce.

Zobacz terminy warsztatów · Warsztaty dla grupy · Galeria prac