Abstrakcjonizm i malarstwo abstrakcyjne — cechy, nurty, techniki

Abstrakcjonizm to kierunek w sztuce, w którym obraz nie przedstawia rozpoznawalnych przedmiotów — działa samym kolorem, kształtem, linią i fakturą. Powstał około 1910 roku i był najbardziej radykalnym zerwaniem w historii malarstwa: po raz pierwszy dzieło przestało być o czymś, a zaczęło być czymś. Poniżej: cechy abstrakcjonizmu, rodzaje abstrakcji, przedstawiciele, techniki i praktyczna instrukcja, jak namalować własny obraz abstrakcyjny.

Abstrakcja — co to znaczy

W sztuce abstrakcja oznacza odejście od odwzorowania rzeczywistości. Rozróżnia się dwa stopnie:

• Abstrakcja niegeometryczna, wywiedziona z natury — punkt wyjścia jest realny, ale uproszczony do granicy rozpoznawalności (późny Mondrian z drzewami, Kandinsky z jeźdźcami).
• Sztuka abstrakcyjna nieprzedstawiająca — nie ma żadnego pierwowzoru, forma jest wymyślona od zera (Malewicz, Rothko).

Sztuka figuratywna i abstrakcyjna to dwa bieguny tej samej skali, a nie dwie osobne dziedziny. Większość malarstwa XX wieku mieści się gdzieś pomiędzy.

Cechy abstrakcjonizmu

Czym charakteryzuje się abstrakcjonizm w jednym zdaniu: tym, że wszystkie środki malarskie przestają służyć przedstawieniu i zaczynają działać na własny rachunek.

Rodzaje abstrakcji — siedem nurtów

1. Abstrakcja liryczna — swobodna, emocjonalna, oparta na plamie barwnej. Kandinsky.
2. Abstrakcja geometryczna — linia prosta, kąt prosty, kolory podstawowe. Mondrian, De Stijl.
3. Suprematyzm — figura geometryczna na neutralnym tle jako czysta forma. Malewicz.
4. Konstruktywizm — abstrakcja z zadaniem społecznym i inżynierskim. Rodczenko, Strzemiński.
5. Ekspresjonizm abstrakcyjny — malarstwo gestu, wielka skala. Pollock, de Kooning.
6. Color field painting — duże pola koloru bez gestu. Rothko, Newman.
7. Op-art — abstrakcja oparta na złudzeniu optycznym. Vasarely, Riley.

Przedstawiciele sztuki abstrakcyjnej

Polska sztuka abstrakcyjna ma mocną pozycję: unizm Strzemińskiego był oryginalną teorią obrazu, a Fangor jako jedyny Polak miał indywidualną wystawę w nowojorskim Guggenheimie.

Znaczenie kolorów w sztuce abstrakcyjnej

Skoro nie ma przedmiotu, kolor przejmuje całą pracę znaczeniową:

• Czerwień — energia, napięcie, alarm. Wychodzi do przodu.
• Błękit — dystans, spokój, chłód. Cofa się w głąb.
• Żółć — światło i ekspansja; w dużych ilościach bywa niepokojąca.
• Czerń i biel — struktura i rytm, nie nastrój.
• Barwy złamane — dają wrażenie przestrzeni i głębi, czyste barwy działają płasko.

Praktyczna zasada: obraz abstrakcyjny działa, gdy ma jedną barwę dominującą, jedną kontrastową i resztę podporządkowaną. Trzy równorzędne kolory zwykle się kłócą.

Techniki malarstwa abstrakcyjnego

1. Malowanie plamą — szeroki pędzel, farba rozcieńczona, praca na mokrym.
2. Szpachla — płaskie warstwy z ostrą krawędzią, dobra do faktury.
3. Dripping — kapanie farbą z góry, technika Pollocka; wymaga płótna na podłodze.
4. Pouring — wylewanie rozrzedzonej farby akrylowej i przechylanie płótna.
5. Sgraffito — zdrapywanie wierzchniej warstwy, żeby odsłonić spodnią.
6. Kolaż i materia — piasek, pasta strukturalna, tkanina wklejone w warstwę farby.
7. Akwarela abstrakcyjna — mokre na mokrym, kontrolowany przypadek rozlewającego się pigmentu.

Jakie farby do abstrakcji

Do malarstwa abstrakcyjnego najlepiej sprawdzają się farby akrylowe: szybko schną, dają się nakładać warstwami bez mieszania się z poprzednią i są łatwe do zmycia z rąk. Olej daje bogatszą fakturę i dłuższy czas pracy, ale wymaga rozpuszczalników i tygodni schnięcia. Akwarela nadaje się do abstrakcji lirycznej i szkiców, nie do dużych, kryjących płaszczyzn.

Minimalny zestaw na start: biel tytanowa, czerń, żółcień, czerwień, błękit — pięć tub wystarczy, żeby zmieszać całą resztę.

Jak namalować obraz abstrakcyjny — pięć kroków

1. Wybierz nastrój, nie temat. Spokój, napięcie, radość — to wystarczy za punkt wyjścia.
2. Ogranicz paletę do trzech barw plus biel. Nadmiar kolorów jest najczęstszym błędem początkujących.
3. Zacznij od dużych plam. Pokryj płótno w pięć minut, nie martw się kompozycją.
4. Zbuduj kontrast — jasne przy ciemnym, gładkie przy fakturze, duże przy małym.
5. Skończ za wcześnie. Obrazy abstrakcyjne najczęściej giną od jednego pociągnięcia za dużo.

Jak odbierać sztukę abstrakcyjną

Najczęstsza blokada brzmi: „nie wiem, co to przedstawia”. To pytanie nie ma tu zastosowania. Lepsze pytania: co czuję, patrząc na to przez trzydzieści sekund? Gdzie wędruje moje oko? Czy obraz jest spokojny, czy niespokojny — i co konkretnie to powoduje? Interpretacja i odbiór sztuki abstrakcyjnej opiera się na reakcji, nie na rozpoznaniu.

Historia abstrakcjonizmu — jak doszło do porzucenia przedmiotu

Abstrakcja nie pojawiła się nagle. Prowadziły do niej trzy niezależne procesy, które zbiegły się około 1910 roku.

1. Fotografia. Od lat 40. XIX wieku aparat robił to, co malarstwo robiło przez cztery stulecia — odwzorowywał rzeczywistość, tyle że szybciej i taniej. Malarstwo musiało znaleźć sobie inne zadanie.
2. Impresjonizm i postimpresjonizm. Monet pokazał, że tematem może być samo światło. Cézanne rozbił bryłę na płaszczyzny. Kubizm zerwał z jednym punktem widzenia. Każdy z tych kroków oddalał obraz od przedstawienia.
3. Muzyka jako wzór. Kandinsky powtarzał, że muzyka niczego nie przedstawia, a jednak porusza. Uznał, że malarstwo może działać tak samo — kolorem i formą, bez pośrednictwa przedmiotu.

Pierwsze w pełni abstrakcyjne akwarele Kandinsky’ego powstały około 1910 roku. Pięć lat później Malewicz pokazał „Czarny kwadrat na białym tle” — obraz, którego nie da się już uprościć.

Polska sztuka abstrakcyjna

Polski wkład w abstrakcję jest większy, niż sugeruje jego obecność w podręcznikach:

• Władysław Strzemiński — twórca unizmu, teorii obrazu jednolitego, w którym żaden element nie może dominować nad innym. Obraz ma być spójny jak powierzchnia, bez centrum i bez podziału na figurę i tło.
• Katarzyna Kobro — rzeźbiarka, która potraktowała rzeźbę jako organizację przestrzeni, a nie bryłę w przestrzeni. Jej „Kompozycje przestrzenne” wyprzedziły minimalizm o czterdzieści lat.
• Henryk Stażewski — geometryczna abstrakcja i relief, współtwórca grupy a.r.
• Wojciech Fangor — op-art z rozmytymi kręgami; jedyny Polak z indywidualną wystawą w nowojorskim Guggenheimie.
• Stefan Gierowski — cykl obrazów numerowanych zamiast tytułowanych, konsekwentna praca na kolorze przez pół wieku.

Kolekcja w Muzeum Sztuki w Łodzi, zapoczątkowana w 1931 roku przez grupę a.r., jest jedną z najstarszych publicznych kolekcji sztuki awangardowej w Europie — starszą niż nowojorska MoMA jako instytucja o tym profilu.

Abstrakcja we wnętrzu — co działa na ścianie

Obrazy abstrakcyjne trafiają do mieszkań częściej niż jakikolwiek inny rodzaj malarstwa i jest ku temu praktyczny powód: nie narzucają tematu. Kilka zasad doboru:

• Kolor z wnętrza, nie do wnętrza. Wyciągnij jedną barwę z tego, co już masz w pokoju, i niech ona dominuje w obrazie.
• Duży format zamiast kilku małych. Jeden obraz 70×100 działa lepiej niż cztery po 30×30 nad tą samą kanapą.
• Faktura zamiast detalu. W abstrakcji na ścianie to struktura, a nie precyzja, robi wrażenie z odległości.
• Ciepłe barwy do salonu, chłodne do sypialni — reguła uproszczona, ale w praktyce się sprawdza.

Najczęstsze błędy przy malowaniu abstrakcji

1. Za dużo kolorów. Powyżej czterech barw obraz zwykle rozpada się na plamy bez związku.
2. Mieszanie wszystkiego ze wszystkim. Po kilku warstwach bez czekania na wyschnięcie zostaje szarobure tło.
3. Brak dominanty. Kompozycja, w której wszystko jest równie ważne, nie prowadzi oka — chyba że robisz to świadomie, jak Strzemiński.
4. Kończenie za późno. Najczęstszy powód zepsutego obrazu abstrakcyjnego. Warto odstawić płótno na dobę i wrócić.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest abstrakcja w sztuce?

Odejście od odwzorowania rzeczywistości — obraz działa kolorem, kształtem i fakturą, a nie przedstawieniem rozpoznawalnych przedmiotów.

Jakie są cechy abstrakcjonizmu?

Brak rozpoznawalnego przedmiotu, autonomia koloru, kompozycja jako temat, widoczna faktura i otwarta interpretacja.

Kto malował obrazy abstrakcyjne?

Najważniejsi to Kandinsky, Mondrian, Malewicz, Pollock i Rothko, a w Polsce Strzemiński, Kobro i Fangor.

Jakie są rodzaje abstrakcji?

Liryczna, geometryczna, suprematyzm, konstruktywizm, ekspresjonizm abstrakcyjny, color field i op-art.

Jakich farb użyć do malowania abstrakcji?

Akrylowych — szybko schną, kryją i pozwalają pracować warstwami. Do abstrakcji lirycznej sprawdza się akwarela.

Czytaj dalej

• Sztuka nowoczesna i współczesna
• Farby akrylowe — czym rozcieńczać i jak malować
• Co namalować — 50 pomysłów na obraz
• Picasso — obrazy, kubizm i Guernica

Od oglądania do malowania

Abstrakcja jest najlepszym startem dla kogoś, kto „nie umie rysować” — bo nie ma tu czego odwzorować. Na warsztatach malowania przy winie prowadzący tłumaczy krok po kroku, jak zbudować obraz — od szkicu po ostatnie światło. Wychodzisz z własnym płótnem.

199 zł od osoby, materiały i wino w cenie. Osiem miast w Polsce.

Zobacz terminy warsztatów · Warsztaty dla grupy · Galeria prac